درباره رادیو

وقتی صدابردار از گوینده یا مجری در خواست می کند که چند جمله طولانی ادا کند تا فراز و فرود صدای او را بشنود و فیدر میکروفون را جایی در میانه حد بالا و پایین میزان کند به این عمل لول گیری می گویند . ضمنا مجریان با تجربه (بر خلاف تازه کارها ) پس از لول گیری سعی می کنند میزان ارتفاع صدای خود را میان دو حد مزبور ثابت نگه دارند

به عبارت دیگر ، کسی که برای حرفه گویندگی به شما مراجعه می کند باید چگونه صدایی داشته باشد ؟

• اندام گویایی(جهاز صوتی) او باید سالم باشد و صدای شفافی داشته باشد . صدای گوینده نباید خش دار ودارای گرفتگی باشد  همچنین نباید تو دماغی یا تُک زبانی صحبت کند یا مشکل تنفسی داشته باشد . به علاوه مخازج حروف در صدای او باید طبیعی باشد مثلا  ر/ س/ ز/ و امثال اینها را بخوبی بیان کند .
• برد (بلندی)صدای او مناسب باشد . صدایش ضعیف نباشد صدای گوینده در حالت عادی باید از سه متری شنیده شود .
• حجم صدای او  (میزان زیر و بمی صدا) طبیعی باشد اگر مرد است صدایش زنانه نباشد و اگر زن است صدای مردانه نداشته باشد . در عین حال صدای گوینده (چه زن ، چه مرد) باید حجم کافی برای حالت دادن داشته باشد .
• تنالیته و آهنگ صدای او جذاب و دلپذیر باشد (مثلا وقتی در یک جمع چند نفری در حالت طبیعی دارد صحبت می کند ناخود آگاه همه برگردند و به او نگاه کنند)
• صدای گوینده نباید حالت التماسی / ناله ای / عشوه گرانه / لوس یا حالت تکبر و نخوت داشته باشد . صدای گوینده باید دارای استحکام و شخصیت و متانت و حاکی از اعتماد به نفس باشد .

 گفتاری از ایرج برخوردار      

صدایی گوش‌نواز

 اشاره: سلسله مباحثی که به دنبال خواهد آمد سعی دارد شما را با تکنیک‌ها و ارزش‌های کار گویندگی در رادیو به اختصار آشنا کند. این گفتار‌ها از سوی استاد ایرج برخوردار ارائه می‌شود که خود مدرس و برنامه‌ساز رادیوست و سال‌هاست در این زمینه فعالیت دارد.

 اولین بحثی که می‌خواهیم مطرح کنیم راجع به گویندگی در رادیوست. کاملاً روشن است که گوینده به کسی گفته می‌شود که مطلبی را برای رادیو می‌خواند و بیان و عرضه می‌کند. اگر بخواهیم این موضوع را به تعریف بیاوریم باید بگوییم گوینده شخصی است که صدای خوب و لطیفی دارد، با آهنگی جذاب و متفاوت از دیگران. یعنی در واقع صدایی خوب به صورتی که قبلاً نشنیده باشیم یا برای گوش ما تازگی داشته باشد. علاوه بر صدای خوب، این شخص در عین حال باید دارای سواد و اطلاعات کافی باشد و بتواند به مفاهیم مربوط به متن ضمن خواندن توجه کند. در عین حال گوینده باید توان تشخیص کافی در بیان و القای مفاهیم و انتخاب ریتم مناسب برای بیان مفاهیمی که در متنش وجود دارد را داشته باشد. تسلط کافی بر ادبیات و واژه‌های متن نیز بسیار مهم است و به همین منظور گوینده باید مدام برای خوب بیان شدن این واژه‌ها و اصطلاحات در صدد کسب اطلاعات تازه و جدید باشد.

  شعر خواني يا قرائت شعر (براي گويندگان ) به عوامل متعددي بستگي دارد از آن جمله :

1-      تمرين و ممارست فراوان در خواندن شعر : اين تمرين بايد در قالبهاي مختلف شعري صورتت گيرد ، تمرين خواندن شعر نبايد منحصر به يك يا چند ديوان شعر باشد . خواننده شعر بايد ديوانهاي مختلف و از جمله شعر شاعران بزرگ (فردوسي ، سعدي ، حافظ ، مولوي ، صائب تبريزي ، نظامي گنجوي ، عطار و سنايي ) تامل فراوان داشته باشد.

2-      آگاهي از وزن شعر و قالبهاي شعري : اگر خواننده شعر وزن شعر را بخوبي بفهمد و درك كند در خواندن صحيح يك شعر كمتر دچار مشكل مي شود. گاه شاعر براي رعايت وزن  "آينه " را  "آيينه "  مي آورد اما خواننده آنرا " آينه " مي خواند و وزن دچار اختلال مي شود. دانستن وزن شعر هم مي تواند با آگاهي از علم عروض صورت گيرد و هم خواننده بطور مستمر يك وزن را بارها و بارها بايد تكرار كند تا بطور نا خوداگاه در ذهن و ضمير او جاي گيرد و گوش آشناي با وزن را بيابد.

3-      درك صحيح از معني : اگر خواننده شعر معناي شعر را درك كند به خوبي مي تواند از عهده صحيح خواندن و خوب خواندن آن برآيد اما اگر در درك معنا عاجز باشد خواندن شعر او را با مشكل روبرو مي سازد . بديهي است دانستن معاني و واژگان وتلميحات و ويژگيهاي شاعر در اين امر موثر است.

4-      شركت در مراسم مختلف شعر خواني و آشنايي با شاعران : شركت در مراسم مختلف شعر خواني و آشنايي با شاعران اين فرصت را به خواننده مي دهد تا هر چه بيشتر به ظرايف و ويژگيهاي شعر آشنا شود و خواندن صحيح را در يابد . گوش كردن مداوم به نوارهاي صوتي كه به خواندن شعر شاعران و صحيح خواني آن پرداخته اند و در سالهاي اخير سرمايه گذاري خوبي روي اين كار شده است از ديگر عوامل موثر است.

5-      به حافظه سپردن شعر : حفظ كردن شعر باعث آشنايي سريعتر خواننده با وزن شعر مي شود و اگر شعر ديگري با همان وزن را بخواند درك صحيحتر و وسيعتري خواهد داشت . حفظ كردن شعر در مخاطب نيز تاثير فراوان مي گذارد و مخاطب متقاعد مي شود كه خواننده از تجربه كافي بهره ور است ، حفظ كردن شعر سرعت خواننده را در انتخاب شعر با لا مي برد و مي تواند به او اطمينان كافي در احاطه داشتن به مجلس بدهد.

6-      آشنايي با شعرا : آشنايي با شعرا و سبك شعري آنها به خواننده شعر كمك زيادي مي كند بعضي از واژه ها در سروده هاي شاعران زيادي تكرار شده است فهميدن اين واژه ها ضمن كمك به درك معنا خواندن را نيز تسهيل مي كند براي نمونه كليد واژه هايي مثل مسجد ، ميخانه ، دير و عشق در اشعار حافظ و كليد وازه ها يي مثل توبه ، دعا ، خدا وصال و فراق خيلي به چشم مي خورد .

«گوينده» فردي است با تواناييهاي ذاتي، فكري و اكتسابي و برخوردار از ويژگيهاي جسمي كه با استفاده از بيان مناسب و خوب و با شناخت ادبيات و زبان رايج فارسي، بتواند معني، مفهوم و مقصود پيام را به شكل مطلوب به شنونده انتقال دهد.

ـ اولين ويژگيهايي كه به شخص اجازه ورود به اين صنف را مي‌دهد. يعني داشتن صدايي با فركانسهاي مناسب و مطلوب كه طبيعي و دلنشين باشد. به علاوه اندامهاي گفتاري سالم مثل ريه، حنجره، گلو، بيني، دهان، زبان، فكها، لبها و دندانها و نيز گوشها، ويژگي دوم، برخورداري از تواناييهاي هوشي و فكري كه در درك و سرعت انتقال او مؤثرند، داشتن ذوق هنري و تم موسيقي براي درك و دريافت اوزان شعري و آهنگ و ريتم و كلام. ويژگي سوم، تواناييهاي اكتسابي مانند داشتن تحصيلات بالاتر از مثلاً ديپلم، مطالعات لازم در همه زمينه‌ها و شناخت زبان فارسي و احاطه نسبي بر آن.

مجري در راديو اغلب در دو نقش عمده ظاهر مي شود:

1 ـ مجري بعنوان اداره كننده برنامه است كه در اجراي ميزگردها و مسابقات معمولاً حضور دارد كه گاهي خودش كارشناس مي باشد و علاوه بر ادارة برنامه وارد بحث مي‌شود و دربارة‌ موضوع برنامه اظهار نظر و با كارشناس و صاحب نظران در ميزگرد به مناظره و مباحثه هم مي پردازد. در اين حالت اين فرد را «كارشناس مجري» مي‌نامند.

2 ـ مجري بعنوان گوينده ايفا نقش مي‌كند مثل گوينده اخبار.

ـ در گوينده ملاك اول صدا بعد قدرت بيان و كيفيت اجراست.

ـ در مجري ملاك اول قدرت بيان و كيفيت اجرا بعد صداست.

ـ گوينده متن را مي‌خواند، گاهي ممكن است ارتباط بين برنامه و آيتمهاي آن را وصل كند.

ـ مجري اداره كننده برنامه است، گفتارش مبتني بر متن نوشته شده، نيست.

نکاتی در باره گویندگی :
•
 در برنامه هايي كه به موضوع و مفاهيم عرفاني مي پردازند استفاده از گوينده مرد مناسب تر است.

 
•
متن‌هاي راديويي را به لحاظ اجراي گويندگان مي‌توان به چند قسم تقسيم كرد: (متن‌هاي مردانه ـ متن‌هاي زنانه ـ متن‌هاي كودكانه ـ متن‌هاي خنثي) ـ بسيار عجيب است كه غالباً شعري را كه در وصف ناز و ادا و زلف و كرشمة معشوقه است، به دست خانم گوينده مي‌سپارند و شعر يا نثري كه از دهان خانمي شنيدني است با صداي خشن مردمي مي‌شنويم. بسياري از انواع نظم و نثر نيز ظاهراً خنثي هستند، يعني چه مرد بخواند و چه زن فرقي ندارد. اما با كمي دقت نظر، تفاوتهايي آشكار مي‌شود. مثلاً شعري را كه «پروين اعتصامي » در مرگ پدر خود سروده است، حتماً بايد يك گوينده خانم بخواند، يا شعري كه «ايرج ميرزا» براي سنگ فدار خود سروده، به گوينده مرد نياز دارد. متنهاي بسياري را نيز بهتر است يك مرد و يك زن مشتركاً بخوانيد.

قابل توجه گويندگان:

براي تسلط بيشتر بر متن و درست خواندن، متن را علامت گذاري كنيد. حتي واژه‌هايي را كه در حالت عادي درست تلفظ مي‌كنيد، حركتشان را مشخص كنيد. «نقطه» و «ويرگول» و «خط تيره» و «علامت سؤال» و ساير علامات، كمكهاي زيادي به شما مي‌‌كنند (كه البته نويسنده پيش از شما بايد رعايت كند). تقريباً همه گويندگان كار كشته براي خود علايم مخصوص دارند تا حين خواندن متن به خاطر داشته باشند كه مثلاً جمله را چگونه شروع كنند، يا به چه ترتيب به پايان ببرند و يا روي چه واژه و جمله‌اي تأكيد كنند. حتماً متن را علامت گذاري كنيد و بهتر است براي اين كار از نويسنده يا تهيه كننده هم كمك بگيريد.

ـ گوينده اگر مي‌خواهد خوب شعر بخواند، بايد علاوه بر آشنايي با معاني و مفاهيم گونه‌گون واژه‌ها و تركيبها، و علاوه بر درك درست ارتباط واژه‌ها، با وزن و قافيه و صنايع ادبي نيز دست و پنجه نرم كند. كوچكترين غفلت گوينده در اين مورد باعث مي‌شود كه رنگ بي‌سوادي بر او بزنند.

بالا و پايين رفتن آهنگ صدا، بدون چون و چرايي، در تأثير كلام گوينده مؤثر است. همچنانكه تأكيد روي بعضي از واژه‌ها و جمله‌ها لازم است، تغيير آهنگ صدا نيز بدون ترديد ضروري است. صداي شما بايد در وجود شنونده اثر كند. بياييد تمرين كنيم، اين عبارت را با صدايي يكنواخت بخوانيد: «باد به پنجره‌ها تازيانه مي زد و رعد چون ببري خشمگين مي‌غريد. ناگهان صداي نفسهاي كسي را پشت در شنيدم»

و اين بار آنچه را كه خوانده‌ايد، با تغيير آهنگ صدا بخوانيد. جزء اول را با صداي رسا و خشن و جزء دوم را با صداي آرام و حاكي از ترس.

درست مثل اينكه مي‌ترسيد كسي كه پشت در است صداي شما را بشنود. حالا كدام را پسنديديد؟

گوينده بايد مثل يك هنر پيشة زبردست به كلمات و جملات جان ببخشد و آنها را از راه گوش به درون وجود شنونده برساند.

 گويندگي و احساس:

در هر فكري احساس عميقي نهفته است و هنگامي كه واژه‌ها از ذهن نويسنده متبادر مي‌شوند با احساسات او را درمي‌آميزد و در نتيجه به اثري مطلوب و تأثيرگذار تبديل مي‌گردد.

ـ احساس گوينده در هنگام اجراي برنامه، نقش بسزايي در انتقال و دريافت پيام دارد، براي اينكه مطلبي در مخاطب تأثير بگذارد، گوينده بايد بتواند متن را به خوبي درك كند و احساس نهفته در آن را، در خود دروني نمايد. هر واژه آهنگ و لحن مناسب خود را دارد و اگر گوينده، نوشته اي را كه به درستي درك كرده باشد، كلمات بي درنگ ادا نمي‌شود بلكه هر واژه با تأكيد و وقفه مناسب بيان مي‌گردد.

ـ با بلندخواني و ممارست مي‌توانيد بر احساس نهفته در هر متني دست يابيد. سعي كنيد اين تمرين را جزء برنامه روزانه تان قرار دهيد.

ـ قابل توجه گويندگان   ممكن است هر واژه را به تنهايي درست و فصيح بر زبان بياوريد، ولي بايد ديد آيا در ارتباط دادن درست آنها هم موفق هستيد؟ اين مشكل در هنگام خواندن شعر (به سبب جابه جا شدن كلمات و صنايع گوناگون و وزن شعر) بيشتر خود را نشان مي‌دهد و اين خود دليلي است محكم بر اينكه شما بايد معنا و مفهوم دقيق متني را كه مي‌خوانيد (خواه نظم و خواه نثر) بدانيد.