درباره رادیو

 گفت‌وگو با علی صلح‌جو  

اشاره: روان و سلیس بودن متون و نوشته‌های مطبوعات و کتاب‌ها و درستی آنها از نظر قواعد دستوری بر جاذبه بیشتر و بهتر خوانده شدن‌شان کمک می‌کند. این موضوع در درجه اول وظیفه نویسنده است اما ویراستاران نیز به عنوان "چشم دوم" برای ارائه و انتشار یک اثر نقش مهمی در این زمینه دارند و تعامل نویسنده و ویراستار می‌تواند به هر چه بهتر شدن یک اثر نوشتاری کمک کند.
استاد علی صلح‌جو از ویراستاران توانا و مؤلف و مترجم آثاری چند در این زمینه، در گفت‌وگو با مدرسه همشهری برخی قواعد و نکات مطرح را مرور کرده‌اند.  بخش اول این گفت‌وگو را با هم می‌خوانیم 

ترجمه: فرزانه امیرعبداللهیان

  منبع : Guidelines for short story writers

www.radionz.co.nz/national/drama

مقاله حاضر برگرفته از سایت رادیو نیوزیلند است. این سایت داراي بخشهاي مختلفی از جمله بخش ملی، بخش بین الملل، آرشیو صوتی، اخبار، کنسرتها، ارتباط با شبکه، امواج و فرکانسها، معرفی مشاغل رادیویی و کتب و مجلات مرتبط و بخش رسانه است. بخش رسانه حاوي hخبار و گزارشهاي رویدادهاي مرتبط با رسانه از جمله جشنواره ها، جدول پرشنونده ترین برنامه هاست و دستورالعملها و مقالات کاربردي و علمی درخصوص انواع مشاغل تولیدي ، موضوعات و قالبهاي برنامه هاي رادیویی را می توان در این بخش یافت.

• گواهی دادن ستاره­ها،نخبگان ومردم عادی

پیام­های رسانه­ای اغلب کسانی را نشان می دهند که درباره یک محصول ، فکر ، عقیده ، قانون ، یا هر چیزی دیگر نظر می­دهند و آن را تأیید و گاهی هم رد می کنند . افرادی که به منظور این فن از آنان استفاده
می­شود، گاهی چهره ها( ستاره ها ( هستند و گاهی نخبگان یا حتی مردم عادی.

این فن پای فرد سوم )ستاره ها ، نخبگان ، مردم عادی ( را به میان می کشد تا گیرنده پیام آنچه را هدف فرستنده بوده است ،راحت بپذیرد ، چراکه اگر سازنده پیام ، چنین نظری را مستقیم به ما منتقل می کرد در پذیرش آن تردید می کردیم .

چهره هایی که شمارا به استفاده از فلان نام تجاری ) برند( پوشاك یا یک عمل اجتماعی پسندیده تشویق می کنند، چنین نقشی دارند .

(برگرفته از نوشته احمد سروری )

یکی از عوامل ذی‌نقش درتولید برنامه رادیویی نویسنده است. نویسنده فردی است صاحب ذوق، اهل اندیشه و مطالعه، دارای ذهنی نسبتاً خلاق و برخوردار از دانش زبانی و ادبی لازم در امر پیام رسانی و نیز دارای اطلاعات عمومی کافی در زمینه‌های مختلف که قادر است موضوعی را که  در ذهن خود دارد یا از او خواسته می‌شود به نحوی موثر و جذاب و  در عین حال روان و قابل فهم برای عموم مردم به شکل مطلوب و مناسب برای بیان شفاهی آماده کند.

مهارت  نویسندگی در هر رسانه‌ای بخصوص رادیو به سه شرط وابسته است. نخست داشتن استعداد و قابلیت ذاتی و علاقه بسیار به نویسندگی. دوم آموختن اصول و مبانی نگارش و قواعد دستور زبان فارسی و سوم کارورزی در فن نویسندگی، یعنی بسیار نوشتن و بسیار خواندن. شرط اخیر یعنی کارورزی نسبت به دو شرط دیگر اهمیت بیشتری دارد چرا که تجربه رویارویی با مخاطب در موقعیت‌های مختلف ارتباطی و سلسله آزمون و خطاهاست که فردی که صاحب ذوق و قلم را به نویسنده‌ای ماهر و موفق در عرصه رادیو تبدیل می‌کند. از این رو کسی که بیرون از  رادیو و  در قلمرو رسانه‌های مکتوب تجربه   نویسندگی دارد بالفعل نویسنده  رادیو نیست. لازمه این کار کسب تجربه  در نگارش گفتارهای شفاهی و متن‌های شنیداری است.

نویسندگی یا به عبارتی نگارش و تدارک متن برای هر برنامه رادیویی سه مرحله دارد: سفارش متن، نگارش متن و  ویرایش متن.  در مرحله سفارش متن، تهیه‌کننده برنامه که  در واقع طراح و تبیین کننده روند برنامه و اجزای آن است، مطالب مورد نیاز را که باید در برنامه خوانده یا اجرا شود به نویسنده سفارش می‌دهد. تهیه‌کننده  در این مرحله به نویسنده می‌گوید چه مقدار مطلب لازم دارد؛ مثلاً 5 عنوان متن 6 عنوان یا هر تعداد که لازم است. به علاوه مشخص می‌کند که هر یک از این مطالب  در چه موضوعی باید نوشته شود و حجم هر مطلب هم چقدر باید باشد؛ مثلاً نصف صفحه، یک صفحه، 5 سطر ، یک سطر یا دو سطر و امثال این‌ها. تهیه‌کننده همچنین  در سفارش خود به نویسنده می‌گوید که هرکدام از این متن‌ها قرار است درچه جایی یا بخش‌هایی از برنامه خوانده شود. مثلا  درمقدمه یا ورودیه برنامه یا قبل و بعد از فلان آیتم. مثلاً قبل از گزارش، بعد از نمایش یا قبل از گفتار کارشناس؛ در ادامه چه آیتمی و قبل از چه گفتاری قرار است استفاده شود تا متن پیوند مناسبی با اجزای قبل و بعد از خودش در برنامه داشته باشد و حالت انتزاعی پیدا نکند.

همین‌طور تهیه‌کننده در سفارش خود به نویسنده باید این‌را مشخص کند که هریک از متن‌ها چگونه وو در چه قالبی برای کار شدن مناسب هستند. مثلاً فلان متن توصیفی و روایی باشد یا تحلیلی؛ یا مثلاا در قالب دیالوگ و داستان کوتاه بیان شود یا جنبه شعری و ادبی داشته باشد. همچنین اینکه از منابعی انتخاب و بازنویسی شود یا از خود نویسنده باشد. یا اینکه ترکیبی از این دو باشد. مثلا گزیده ای از یک ماخذ انتخاب شود و نویسنده برای آن مقدمه‌ای کوتاه بنویسد،  در مرحله سفارش علاوه بر این‌ها تهیه‌کننده باید کیفیت و نحوه اجرای متن را هم به نویسنده بگوید و مشخص کند کدام گوینده یا گویندگان برنامه را اجرا می‌کنند. آیا متن‌ها برای اجرای دو نفره باید نوشته شود یا یک نفره؟چرا که نویسنده  در رادیو باید متن خود را متناسب با ظرفیت و اختصاصات اجرای گوینده برنامه  و در سطح توانایی‌های او بنویسد. مثلاً ممکن است گوینده‌ای در اجرای اشعار عروضی با وزن‌های مهجور دچار مشکل باشد یا لحن و آهنگ بیان مناسبی  در اجرای متون روایی و داستانی نداشته باشد. نویسنده در هنگام نوشتن متن باید به این موارد توجه کند.

يك فرستنده راديو را به يك فيل عظيم الجثه تشبيه كرده اند. كه اشتهائي سيرناشدني دارد.
 •
                    غذاهاي بخصوص را هضم مي كند.

•
                     خوراكش بايد هميشه، آماده و در دسترس باشد.

اين تشبيه كاملاً درست است و راديو برنامه ها را مي بلعد. اين حقيقت را به مجرد اينكه دست بكار برنامه شديد، درك خواهيد كرد و متوجه خواهيد شد كه تمام زحمات شما و همكارانتان فقط خوراك يك وعده يا يك روز راديو است و متأسفانه بايد اعتراف كرد كه در تمام دنيا كار و زحمتي كه صرف برنامه‌هاي راديو مي‌شود اغلب صرف راهنمائي و كمك به شنونده مي‌شود. راديو خوراكش بايد هميشه در كنارش باشد چون كوچكترين توجهي به خستگي و يا تمام شدن سوژه‌هاي تهيه كننده و نويسنده ندارد.

برنامه راديو هر روز و هر ساعت معين بايد پخش شود و در غير اين صورت شنونده تصور خواهد كرد كه فرستنده قطع شده است. دست اندركاران و تهيه كنندگان  براي جلوگيري از اين سكوت ناگزيرند در برخي مواقع  از برنامه هائي استفاده كند كه به هيچ وجه مورد نظر و توجه شنونده نيست و اينجاست كه علاقه و اعتماد او نسبت به برنامه‌ها از بين رفته و در صدد جستجوي فرستنده ديگري بر مي‌آيد و بازگرداندن مجدد اين شنونده براي شنيدن برنامه‌هاي اين فرستنده كاري دشواري خواهد بود.

بعضي از سوژه ها، مطالب جالبي هستند كه به سهولت رنگ راديوئي بخود مي‌گيرند ولي بعضي ديگر به هيچ وجه راديوئي نيستند پس برنامه‌اي كه اين مطالب را در خود دارد قابل پخش از راديو نيست و شنونده هم ميلي به شنيدن آن ندارد.

هنگاميكه تازه شروع به نوشتن گفتارهاي راديوئي مي‌كنيد، تصور خواهيد كرد بسياري از مطالب خوب و قابل نوشتن در ذهن خود داريد ولي اين سوژه‌ها خيلي زود تمام مي‌شود آن وقت چي؟ آيا علاقانه نيست قبل از اينكه ذخيره شما تمام ‌شود به جستجوي بيشتر بپردازيد؟

پس قبل از اينكه به بن بست برسيد در صدد يافتن سوژه باشيد.

چند راه براي يافتن خوراك راديو به شما پيشنهاد مي‌شود.

1 ـ دفتر چه يادداشت

2 ـ مطالعه

3 ـ تهيه پرونده مطالب و افكار جديد

دفتر چه يادداشت :

يك نويسنده، تهيه كننده، گزارشگر و گوينده  با تجربه و خوب چه براي راديو و چه براي مجله و كتاب هميشه چهار وسيله با ارزش در اختيار دارد كه از آنها به نحو احسن استفاده مي كند چشم‌ها، گوشها، دفتر چه يادداشت و يك مداد.

او به هر كجا كه ميرود خوب ميبيند، خوب مي شنود و بلافاصله آنها را يادداشت مي‌كند.

چه چيز را يادداشت مي‌كند؟

كلمات لطيف و خوش آهنگ، مطالب قديمي و كهنه ولي به شكل و فرمي نو و ابتكاري، داستانهاي كوتاه، آنچه كه براي او و يا ساير دوستان و همسايگان و ديگر مردم اتفاق افتاده است و بالاخره از آثار جديدي كه بفكرش خطور كرده است.

او به مجرد آنكه مطلبي را مي‌شنود يا مي‌بينيد يادداشت مي‌كند خواه نصايح خردمندانه باشد، خواه شوخي‌هاي جالب و سرگرم كننده .

اگر در دفتر چه يادداشت نكند، روز بعد همه چيز از خاطرش ميرود.

چرا بايد اين مطالب را نوشت؟

چون اگر يكبار آنرا بنويسد براي هميشه در خاطرش باقي خواهد ماند.

زيرا او خوب ميداند كه در آينده به اين خاطره احتياج خواهد داشت، موقعيكه پشت ميزش نشسته و در صدد يافتن سوژه جديدي است با يك نگاه به اين دفتر چه، گم شده اش را پيدا خواهد كرد.

چه روزي ممكن است مفيد باشد؟

شكي نيست تمام مطالبي كه ما يادداشت مي كنيم بدرد بخور و قابل استفاده نيست ولي اگر در اين دفتر چه يادداشت يك مطلب كوچك هم باشد كه در يك برنامه راديوئي از آن استفاده كنيم زحمت ما به هدر نرفته و ارزش يادداشتها معلوم شده است.

اما مطلب مهمتر در داشتن دفتر چه يادداشت اين است كه وقتي نويسنده و يا تهيه كننده …
قصدٍ يادداشت كردن، تمام حوادث اطرافش را داشته باشد طبعاً با دقت بيشتري گوش مي دهد و با هوشياري در صدد يافتن مطلب جديدي براي دفتر چه اش بر مي‌آيد.

يك نويسنده خوب عاشق مردم است و شيفته شنيدن حرفها و مشكلات آنها است و او خوب ميداند اگر اين حرفها را يادداشت نكند بزودي بدست فراموشي خواهد سپرد. به شما (بخصوص نويسندگان محترم ) توصيه مي‌شود هر چه زودتر يك دفتر چه كوچك يادداشت بخريد كه به سهولت در جيب يا كيف شما جاي بگيرد و همينطور يك مداد يا يك خودكار و كار خود را ازهمين امروز شروع كنيد.

پياده روي

روزي يكي دو ساعت در خيابانها و محلات مختلف شهر و روستاها قدم بزنيد و در صورت ممكن به همراه گزارشگران به روستاها برويد، با دقت به حرفهاي مرم توجه كنيد و يادداشت برداريد.

لزومي ندارد كه در انتظار اشخاصي سرشناس و يا حوادث جالب باشيد بلكه ساده ترين حرفها و حركات اطرافيان را بنويسيد و بخاطر بسپاريد.

پس از تحقيق ميتوانيد اين برنامه را تحت عنوان شهري يا روستايي كه در آن زندگي ميكنيم و يا مردم چه مي گويند و يا هر عنوان ديگري كه به نظر خودتان برسد معرفي كنيد.

اميدواريم كه خود را براي دو ساعت پياده روي آماده كرده باشيد.

هر كجا را كه دلتان مي خواهد، انتخاب كنيد شمال يا جنوب شهر، مراكز خريد شهر ولي در هر حال، مكاني باشد كه مركز تجمع مردم باشد، به دقت به همه چيز نگاه كنيد خوب بشنويد و يادداشت كنيد و بعد به خانه مراجعت كنيد خوب انشاء الله كه خسته نيستند ولي هنوز موقع نوشتن گفتار نرسيده است. كمي تأمل كنيد، چون باز هم مطالب ديگري باقي است كه بايد با شما در ميان بگذاريم بيننده بايد مطالعه كند.

از يكي از سياستمداران سئوال شد چه نوع مردمي مورد ستايش و احترام هستند؟

او بلافاصله جواب داد آنهائيكه بيشتر مطالعه مي‌كنند.

دنيا هر روز و شايد هر ساعت در حال تغيير و تحول است …

پس اگر شما سال گذشته هم تحصيلات خود را به پايان رسانده باشيد باز ملاحظه مي كنيد كه در سال جديد بعضي از مطالبي را كه آموخته ايد به كلي ارزش خود را از دست داده اند و تنها يك راه باقي است تا از قافله عقب نمايند كه آن هم مطالعه است.

همان طور كه در مزاياي دفتر چه يادداشت گفتيم، مطالعه هم، افكار جديدي در ما ذخيره ميكند و به ما قدرت انديشه بهتري مي دهد.

يك منبع ذخيره آب هر چه قدر كه بزرگ باشد ولي اگر كار ما فقط برداشت باشد بالاخره يك روز تمام مي‌شود.

مغزمان را با افكار تازه و كلمات جديد و اطلاعات با ارزش پركنيم.

مجلات و روزنامه ها و سايت هاي مفيد

مهمترين روزنامه هاي مملكت و يك يا دو مجله معروف را كه خواننده زياد داشته باشد و اگر زبان خارجي مي دانيد يكي دو مجله هم به همان زبان كه البته انتخاب اين مجله بيشتر  بستگي به نوع برنامه راديوئي شما خواهد داشت، انتخاب كنيد.

اگر برنامه تربيتي داريد طبعاً مجله يا مجلاتي كه در اين مورد بهترين مطالب را بنويسند، بدست بياوريد و همينطور اگر برنامه مذهبي يا تاريخي داريد لااقل در روز يكساعت را صرف مطالعه كنيد.

در اينجاست كه صداي اعتراض شما به گوش ميرسد كه مي گوئيد يك نويسنده و تهيه كننده راديو كجا اين همه فرصت دارد؟ ولي باور بفرمائيد تمام توصيه ها بيشتر بخاطر صرفه جوئي در وقت است. چون يادداشت و مطالعه فكر شما را مملو از سوژه هاي نو ميكند و ديگر شما ساعتها بخاطر
پيدا كردن يك سوژه مطلوب به مغز خود فشار نخواهيد آورد .

خيلي ساده تر ميشود آب منبع را قبل از خالي شدن پر كرد تا اينكه با هزار زحمت آخرين قطرات آنرا برداريد.

البته تصور نكنيد كه كار مطالعه با همين يك ساعت در صفحات روزنامه و مجله تمام مي‌شود، خير بلكه در هر فرصت كه پيش آمد سري به كتابخانه راديو و كتابخانه‌هاي عمومي و تخصصي كه به شما نزديك هستند، بزنيد و در آنجا نيز كتاب هاي مختلفي را كه مربوط به كار شما مي شود مطالعه كنيد.

در هنگام مطالعه سه چيز بايد همراه شما باشد. دفترچه  يادداشت و يك قيچي، ديگر احتياجي به توضيح نيست كه عين جملات و يا مطالبي را كه به نظرتان مهم و با ارزش آمده است را يادداشت كنيد و گاهي اوقات هم به شرط اينكه اجازه اين كار را داشته باشيد بعضي از قسمت ها را از روزنامه يا مجله قيچي كنيد و بعد صفحاتي را كه يادداشت كرده ايد از دفتر چه جدا كنيد و در پرونده كه در ادامه شرح آنرا ميدهيم قرار دهيد.

پرونده افكار و سوژه ها

ترتيب دادن و درست كردن اين پرونده بستگي به ذوق و سليقه شما دارد، شما حتي ميتوانيد بجاي پرونده از يك پاكت بزرگ و ضخيم استفاده كنيد ولي اگر سوژه ها مختلف است، بهتر است آنها را از يكديگر جدا نگهداريد. مثلاً مطالبي كه در مورد كشاورزي است در يك پاكت و يا يك قسمت از پرونده و اگر درباره روانشناسي يا تعليم و تربيت است در قسمت ديگر قرار دهيد.

انتظار نداشته باشيد كه اين پرونده بلافاصله روز بعد مورد استفاده شما قرار گيرد البته بعيد نيست ولي اگر بعد از دو سال هم به سراغ آن رفتيد باز كمك مؤثري به حساب مي آيد ولي در حال حاضر تا اين پرونده را درست نكرده ايد به سراغ طرح ديگري نرويد چون براي شما كه مي خواهيد نويسنده يا تهيه كننده برنامه هاي راديوئي بشويد بسيار مهم و باارزش است به شرطي كه بطور مداوم به اينكار ادامه دهيد و پرونده را مملو از مطالب جالب و متنوع كنيد.

با شيوه هاي جديدي كه در مراكز استانها براي سوژه يابي از طريق اتاقهاي فكر طراحي شده است، قطعاً شما به بخشي از نيازهاي برنامه اي به سوژه هاي نو و محلي دست خواهيد يافت اما همواره بخاطر داشته باشيد كه براي پرداختن به هر يك از اين سوژه ها با نگاه بومي و محلي، نيازمند اطلاعات تكميلي مي باشيد كه پرونده افكار و سوژه ها به شما كمك خواهد كرد.

 تذکرات :

ـ در نوشتن متن‌هاي راديويي، جمله‌هاي ساده بهترين جمله‌ها به شمار مي‌روند. البته نويسندة‌ برنامه‌هاي راديويي اغلب ناچار است از جملات مركب همپايه و ناهمپايه هم استفاده كند. اما وضوح و شفافيتي كه با بكارگيري جملات ساده به دست مي‌آيد.

ـ نويسندگان برنامه هاي راديويي بايد از ابتدا ميان برنامه و مقاله و كتاب و تحقيق فرق بگذارند. متون راديويي، نوشته هايي است براي گفته‌شدن و نه حتي خوانده شدن! پس به زبان مردم بنويسيم و ساده بنويسيم.